Ilko
Ilko

Kanser nedir? Nasıl ortaya çıkar? Kanser türleri nelerdir?

Yazan Dr. Çetin Yazar

9 Ekim, 2017  |   Kategori: Kanser, Sağlık Sözlüğü, Üye Yazıları

Kanser, hücrelerin bir hastalığıdır. Kontrolsüz bir şekilde çoğalmaya ve bazı durumlarda metastaz yapmaya (yayılmaya) meyilli hücrelerin anormal bir şekilde büyümesidir.  Kansere malignite denir. Bir kanserli büyüme veya tümör bazen malign bir büyüme veya tümör olarak adlandırılır. Habis olmayan bir büyüme veya tümör benign olarak adlandırılır. İyi huylu tümörler kanser değildir. Kanser bir hastalık değildir. 100’den fazla farklı ve ayırt edici hastalıktan oluşan bir gruptur. Kanser bulaşıcı değildir. Kanser, vücudun herhangi bir dokusunu içerebilir ve her beden alanında birçok farklı forma sahiptir. Çoğu kanser, içinde başladıkları hücre veya organ türüne göre isimlendirilir. Bir kanser yayılırsa (metastaz yapar), yeni tümör orijinal (primer) tümörle aynı ismi taşır. Belli bir kanser sıklığı cinsiyete bağlı olabilir.

Deri kanseri hem erkek hem de kadınlar için en yaygın malignite türü iken, erkeklerde ikinci en sık görülen tip prostat kanseri ve kadınlarda meme kanseri. Kanser sıklığı kanser mortalitesine eşit değildir. Deri kanseri genellikle iyileştirilebilir. Akciğer kanseri, Dünyada hem kadınlarda hem erkeklerde kanser nedeniyle önde gelen ölüm nedenidir.

Kanser hücreleri ve normal hücreler arasındaki farklar

Kanser hücreleri, normal hücrelerden, kontrolden çıkıp invaziv hale gelmelerine izin veren birçok açıdan farklıdır. Önemli bir fark, kanser hücrelerinin normal hücrelere göre daha az uzmanlaşmış olmasıdır. Normal hücreler, belirli fonksiyonlarla birlikte çok belirgin hücre tiplerine erişirken, kanser hücreleri bunu yapmazlar. Normal hücrelerden farklı olarak kanser hücrelerinin durmadan bölünmeye devam etmesinin bir nedeni de budur.

Buna ek olarak, kanser hücreleri, normal olarak bölünmeleri durdurmak için hücrelere işaret eden veya programlanmamış hücre ölümü veya apoptoz olarak bilinen süreci başlatan, vücudun gereksiz hücrelerden kurtulmak için kullandığı sinyalleri görmezden gelebilmektedir. Kanser hücreleri, bir tümörü çevreleyen ve besleyen normal hücreleri, molekülleri ve kan damarlarını etkileyebilirler -bir mikro çevre olarak bilinen bir alanı.

Örneğin, kanser hücreleri, yakındaki normal hücrelere, tümörlere oksijen ve besin maddeleri tedarik eden kan damarları oluşturmalarını sağlayabilirler ve bu da büyümeye ihtiyaç duyuyor. Bu kan damarları ayrıca tümörlerden atık ürünleri de çıkarır. Kanser hücreleri aynı zamanda bağışıklık sistemini, organları, dokuları ve vücudu enfeksiyonlardan ve diğer koşullardan koruyan uzmanlaşmış hücrelerden oluşan bir ağdan kaçabilir. Bağışıklık sistemi normal olarak hasar görmüş veya anormal hücreleri vücuttan atsa da, bazı kanser hücreleri bağışıklık sistemini “gizleyebilir”.

Tümörler bağışıklık sistemini canlı tutmak ve büyümek için de kullanabilirler. Örneğin, normalde kaçak bir bağışıklık tepkisini önleyen bazı bağışıklık sistemi hücreleri yardımıyla, kanser hücreleri bağışıklık sistemini kendilerini öldürmekten alıkoyabilir.

Kanser nasıl ortaya çıkar?

Kanser genetik bir hastalıktır – yani, hücrelerimizin işlevini kontrol eden genlerdeki değişikliklerden, özellikle büyümekten ve bölünmesinden kaynaklanır. Kansere neden olan genetik değişiklikler ailemizden miras kalabilir. Ayrıca hücrelerin bölünmesi ya da bazı çevresel maruziyetlerin neden olduğu DNA hasarından kaynaklanan hataların bir sonucu olarak bir kişinin yaşam süresi boyunca ortaya çıkabilirler . Kansere yol açan çevresel maruz kalma maddeleri, tütün dumanı içindeki kimyasal maddeler ve güneşten gelen morötesi ışınlar gibi radyasyon maddelerini içerir.

Her kişinin kanseri genetik değişiklikler eşsiz bir kombinasyonu vardır. Kanser büyümeye devam ederken ek değişiklikler meydana gelecektir. Aynı tümör içerisinde bile, farklı hücrelerin farklı genetik değişiklikler gösterebilir.  Genel olarak, kanser hücreleri DNA’daki mutasyonlar gibi normal hücrelere kıyasla daha genetik değişikliğe sahiptir. Bu değişikliklerin bazıları kanserle ilgisi olmayabilir; sebeplerinden ziyade kanserden kaynaklanıyor olabilirler.

Kanserin “Sürücüleri”

Kansere katkıda bulunan genetik değişiklikler, üç temel gen tipini etkilemektedir: proto-onkogenler , tümör baskılayıcı genler ve DNA tamir genleri. Bu değişikliklere bazen kanserin “sürücüleri” de denir. Proto-onkogenler normal hücre büyümesi ve bölünmesi ile ilgilidir. Bununla birlikte, bu genler belirli şekillerde değiştirildiğinde ya da normalden daha aktif olduklarında, kanser kaynaklı genler (veya onkogenler) haline gelebilirler, böylece hücrelerin büyümesine ve hayatta kalmamalarına izin verilebilir.

Detaylı kanser belirtileri

Tümör süpresör genleri, hücre çoğalmasının ve bölünmesinin kontrol edilmesinde de rol oynar. Tümör süpresör genlerinde bazı değişiklikler gösteren hücreler, kontrolsüz bir şekilde bölünebilir. DNA tamir genleri hasarlı DNA’yı tespit etmede rol oynar. Bu genlerde mutasyona neden olan hücreler, diğer genlerde ek mutasyonlar gelişme eğilimindedir. Birlikte, bu mutasyonlar hücrelerin kanserleşmesine neden olabilir.

Bilim adamları kansere yol açan moleküler değişiklikler hakkında daha fazla bilgi edindiklerinde, bazı mutasyonların bir çok kanser tipinde yaygın olarak görüldüğünü bulmuşlardır. Bundan dolayı, kanserler bazen sadece vücutta geliştikleri ve kanser hücrelerinin mikroskop altında nasıl gözüktüğü değil, onları sürüklediğine inanılan genetik değişikliklerle karakterizedir.

Kanser yayılı olduğunda

Metastaz; Çizim, kolondan vücudun diğer bölgelerine (akciğer ve beyin) yayılmış birincil kanseri gösterir. Bir yerleştirme, birincil kanserden kan ve lenf sistemi yoluyla, metastatik bir tümörün oluştuğu vücudun bir başka bölümüne yayılmış kanser hücrelerini gösterir.
Metastazda, kanser hücreleri, ilk kez oluştukları yerden koparlar (birincil kanser), kan veya lenf sistemi üzerinden geçerler ve vücudun diğer bölgelerinde yeni tümörler (metastatik tümörler) oluştururlar. Metastatik tümör, primer tümörle aynı tür kanserdir. İlk başladığı yerden vücudun başka bir yerine yayılmış bir kansere metastatik kanser denir.

Kanser hücrelerinin vücudun diğer bölgelerine yayılması süreci metastaz olarak adlandırılır. Metastatik kanser, orijinal veya birincil kanser ile aynı adı ve aynı kanser hücresi tipine sahiptir. Örneğin akciğerde yayılır ve metastatik bir tümör oluşturan göğüs kanseri metastatik meme kanseri, akciğer kanseri değil.

Mikroskop altında, metastatik kanser hücreleri genellikle orijinal kanser hücreleri gibi görünürler. Dahası, metastatik kanser hücreleri ve orijinal kanser hücreleri genellikle spesifik kromozom değişiklikleri varlığı gibi ortak bazı moleküler özelliklere sahiptir .

Tedavi metastatik kanserli bazı insanların hayatlarını uzatmaya yardımcı olabilir. Genel olarak, metastatik kanser tedavilerinin başlıca amacı, kanserin büyümesini kontrol etmek ya da bunun neden olduğu semptomları gidermektir. Metastatik tümörler vücudun çalışma şekline ciddi hasar verebilir ve kanserden ölmek üzere olan çoğu insan metastatik hastalıktan ölür.

Kanser olmayan doku değişiklikleri

Vücudun dokularındaki her değişiklik kanser değildir. Ancak bazı doku değişiklikleri tedavi edilmezse kansere dönüşebilir. İşte kanser dışı bazı doku değişiklikleri örnekleri, ancak bazı durumlarda izleniyor:

Hiperplazi, bir doku içindeki hücreler normal hücrelere göre daha hızlı bölünür ve ekstra hücreler birikir veya çoğalır. Bununla birlikte, hücreler ve doku düzenlenme şekli mikroskop altında normal görünür. Hiperplaziye kronik iritasyon da dahil olmak üzere birçok faktör veya rahatsızlık neden olabilir. Displazi hiperplaziden daha ciddi bir durumdur. Displazide, ekstra hücrelerin birikimi de vardır. Ancak hücreler anormal görünüyor ve dokunun nasıl organize edildiği konusunda değişiklikler var. Genel olarak, hücrelerin ve dokuların anormal olması o kadar çok olur ki kanser oluşma şansı artar.

Bazı displazi tiplerinin izlenmesi veya tedavisi gerekebilir. Displaziye bir örnek, deride oluşan anormal bir köstebek (displastik bir nevüs olarak adlandırılır) ‘dir. Bir displastik nevüs melanomaya dönüşebilir, ancak çoğu uyuşmaz. Karsinoma in situ daha da ciddi bir durumdur. Bazen kanser dense de, in situ karsinoma kanser değildir çünkü anormal hücreler orijinal dokunun ötesine yayılmaz. Diğer bir deyişle, yakındaki dokuları kanser hücrelerinin yaptığı gibi istila etmezler. Ancak, yerinde bazı karsinomlar kansere dönüşebilir, çünkü genellikle tedavi edilir.

Normal hücrelerin kanser hücreleri haline gelebileceğini gösteren dört panelin çizimi. İlk panel normal hücreleri gösterir. İkinci ve üçüncü panellerde, hiperplazi ve displazi adı verilen anormal hücre değişiklikleri gösterilmektedir. Dördüncü panel kanser hücrelerini gösterir. Normal hücreler kanser hücreleri olabilir. Kanser hücreleri vücudun dokularında oluşmadan önce, hücreler hiperplazi ve displazi adı verilen anormal değişikliklere uğrarlar. Hiperplazide, bir organ veya dokuda mikroskop altında normal görünen hücrelerin sayısında bir artış vardır. Displazide, hücreler mikroskop altında anormal görünür ancak kanser değildir. Hiperplazi ve displazi kanser olabilir veya olmayabilir.

Kanser türleri nelerdir?

100’den fazla kanser çeşidi var. Kanser tipleri genellikle kanserlerin oluştuğu organlar veya dokular için isimlendirilir. Örneğin, akciğer kanseri akciğer hücrelerinde başlar ve beyin kanseri beynin hücrelerinde başlar. Kanserler, bir epitel hücresi veya skuamoz bir hücre gibi onları oluşturan hücre türüne göre tanımlanabilir.

Kanserin vücuttaki konumuna veya A’dan Z’ye Kanser Listesi’ne dayalı olarak belirli kanser türleri hakkında NCI web sitesini arayabilirsiniz. Ayrıca ergenlerde ve genç yetişkinlerde çocukluk kanseri ve kanseri hakkında bilgi topluyoruz. Belirli hücre türlerinde başlayan bazı kanserler kategorileri şunlardır:

Kanser

Karsinomalar en yaygın kanser türüdür. Vücudun iç ve dış yüzeylerini örten hücreler olan epitel hücreleri tarafından oluşturulurlar. Bir mikroskop altında görüntülendiğinde genellikle sütun benzeri bir şekle sahip birçok epitel hücresi türü vardır. Farklı epitel hücre tiplerinde başlayan karsinomların spesifik isimleri vardır:

Adenokarsinom, sıvıları veya mukusu üreten epitel hücrelerinde oluşan bir kanserdir. Bu tür epitel hücrelerine sahip dokulara bazen glandüler dokular denir. Göğüs, kolon ve prostat kanserlerinin çoğu adenokarsinomadır. Bazal hücre karsinoması, kişinin cildinin dış tabakası olan epidermisin alttaki veya bazal katmanında başlayan bir kanserdir.

Kanser nedir? Kaç türü vardır, kanserin nedenleri ve belirtileri nelerdir?

Skuamöz hücreli karsinom, skuamoz hücrelerde oluşan, cildin hemen dışındaki epitelyal hücrelerden oluşan bir kanserdir. Skuamoz hücreler aynı zamanda mide, bağırsaklar, akciğerler, mesane ve böbrekler gibi birçok organı da uyarırlar. Skuamöz hücreler, balık skalaları gibi mikroskop altında bakıldığında düz görünürler. Skuamöz hücreli karsinomlara bazen epidermoid karsinom denir.

Transitional hücre karsinoması, geçiş epiteli ya da ürotelyum adı verilen bir epitelyal dokuda oluşan kanserdir. Epitel hücrelerinin daha büyük ve daha küçük katmanlarından oluşan bu doku, mesanenin, üreterlerin ve böbreklerin (böbrek pelvisinin) bir bölümünde ve birkaç diğer organlarda bulunur. Mesanenin, üreterlerin ve böbreklerin bazı kanserleri geçiş dönemi hücreli karsinomlardır.

Sarkom

Yumuşak doku sarkomu; çizim lenf damarları, kan damarları, yağ, kaslar, tendonlar, bağlar, kıkırdak ve sinirler gibi yumuşak doku sarkomlarının oluştuğu farklı doku türlerini göstermektedir. Yumuşak doku sarkomu, kas, tendon, yağ, kan damarları, lenf damarları, sinirler ve eklem çevresindeki doku da dahil olmak üzere vücudun yumuşak dokularında oluşur. Sarkomlar, kas, yağ, kan damarları, lenf damarları ve fibröz doku (tendonlar ve ligamentler gibi) de dahil olmak üzere kemik ve yumuşak dokularda oluşan kanserlerdir.

Osteosarkom en sık görülen kemik kanseridir. Yumuşak doku sarkomunun en yaygın türleri leiyomiyosarkom , Kaposi sarkomu , malign fibröz histiyositoma , lipozarkom ve dermatofibrosarkoma protuberanlardır .

Lösemi

Kemik iliğinin kan yapan dokusunda başlayan kanserlere lösemi denir. Bu kanserler katı tümörler oluşturmaz. Bunun yerine, çok sayıda anormal beyaz kan hücresi (lösemi hücreleri ve lösemi blast hücreleri) kan ve kemik iliğinde birikerek normal kan hücrelerini çöker. Düşük seviyedeki normal kan hücreleri, vücudun dokularına oksijen almasını, kanamaları kontrol altına almasını veya enfeksiyonlarla savaşmasını zorlaştırabilir.

Hastalığın ne kadar çabuk hastalığa yakalandığı (akut veya kronik) ve kanserin başladığı kan hücresi türü (lenfoblastik veya miyeloid) üzerine gruplandırılmış dört yaygın lösemi türü vardır.

Lenfoma

Lenfoma, lenfositlerde (T hücreleri veya B hücreleri) başlayan kanserdir. Bunlar, bağışıklık sisteminin bir parçası olan, hastalıkla mücadele eden beyaz kan hücreleridir. Lenfoma’da anormal lenfositler lenf nodlarında ve lenf damarlarında ve vücudun diğer organlarında birikir.

İki temel lenfoma türü vardır:
Hodgkin lenfoma – Bu hastalığa sahip insanlara Reed-Sternberg hücreleri denilen anormal lenfositleri bulunur. Bu hücreler genellikle B hücrelerinden oluşur.

Non-Hodgkin lenfoma – Bu, lenfositlerde başlayan büyük bir kanser grubudur. Kanserler hızlı veya yavaş büyür ve B hücreleri veya T hücreleri oluşturabilir.

Multipl miyelom

Multipl miyelom plazma hücrelerinde başlayan kanserdir , başka bir bağışıklık hücresi türüdür. Miyelom hücreleri denilen anormal plazma hücreleri, kemik iliğinde birikir ve tüm vücuda kemiklerde tümörler oluştururlar. Çoklu miyeloma plazma hücresi miyelomu ve Kahler hastalığı olarak da adlandırılır.

Melanom

Melanom, melanin haline gelen hücrelerde başlayan, melanini (cilt rengini veren pigment) uzmanlaşmış hücrelerden başlayan kanserdir. Çoğu melanoma cildi oluşturur, ancak melanomlar göz gibi diğer pigmentli dokularda da oluşabilir.

Beyin ve Omurilik Tümörleri

Beyin ve omurilik tümörlerinin farklı türleri vardır. Bu tümörler, oluşturduğu hücrenin türüne ve merkezi sinir sisteminde tümörün ilk ortaya çıktığı yere göre isimlendirilir. Örneğin, bir astrositik tümör adı verilen yıldız şeklindeki beyin hücrelerinde başlar astrositler tutmaya yardımcı, sinir hücrelerini sağlıklı. Beyin tümörleri benign (kanser değil) veya habis (kanser) olabilir.

Diğer Tümör Türleri

Germ hücreli tümörleri

Germ hücreli tümörler, sperm veya yumurta veren hücrelerden başlayan bir tümör türüdür. Bu tümörler vücudun neredeyse herhangi bir yerinde olabilir ve benign veya habis olabilirler.

Nöroendokrin tümörler

Nöroendokrin tümörler, sinir sisteminden gelen bir işarete yanıt olarak hormonları kan içine salan hücrelerden oluşur. Normalden yüksek miktarda hormon üretebilen bu tümörler birçok belirtiye neden olur. Nöroendokrin tümörler benign veya malign olabilir.

Nöroendokrin tümör 

Sinir sistemindeki bir sinyale yanıt olarak hormonları kan içine salan hücrelerden oluşan bir tümör. Nöroendokrin tümörler, birçok farklı semptomlara neden olabilen normalden yüksek miktarda hormon yapabilirler. Bu tümörler benign (kanser değil) veya habis (kanser) olabilir. Nöroendokrin tümörlerin bazı örnekleri karsinoid tümörler, adacık hücreli tümörler, medüller tiroid kanseri, feokromositomlar, cildin nöroendokrin karsinoması (Merkel hücre kanseri), küçük hücreli akciğer kanseri ve geniş hücreli nöroendokrin karsinomdur (nadir bir akciğer kanseri türüdür).

Karsinoid tümörler

Karsinoid tümörler nöroendokrin tümörün bir türüdür. Genellikle gastrointestinal sistemde (çoğunlukla rektumda ve ince bağırsakta bulunurlar) yavaş büyüyen tümörlerdir. Karsinoid tümörler karaciğere veya vücudun diğer alanlarına yayılabilirler ve karsinoid sendroma neden olan serotonin veya prostaglandinler gibi maddeleri salabilirler.

Bir gastrointestinal (GI) karsinoid tümör, yavaş yavaş büyüyen bir tümör olup, bu da GI yolundaki nöroendokrin hücreler oluşturur. GI yolu mide, ince bağırsak, kolon, rektum, apandiks ve diğer organları içerir. GI karsinoid tümörleri rektum, ince bağırsak veya apandikste oluşur. GI karsinoid tümörler nevroendokrin tümör tipidir. Nöroendokrin hücreler, sinir sisteminden bir sinyal aldıklarında hormonları kan içine salarlar. Salınan hormon tipi, tümörün GI yolunda nerede bulunduğu üzerine bağlıdır. Ailede birden fazla endokrin neoplazi tip 1 (MEN1) sendromu veya nörofibromatoz tip 1 (NF1) sendromu öyküsü olan insanlar GI karsinoid tümörler için daha yüksek risk taşırlar.
Dr. Çetin Yazar

YAZIYI PAYLAŞ


Araç çubuğuna atla