Genler ve hastalıklar

Yazan Mehmet Saltuerk
23 Ocak 2015   |    4 Şubat 2015   |   Kategori: Güncel / Literatür, Üye Yazıları Print

genetik-dna-terapiBirçok hastalığın ortaya çıkması veya ilerlemesinde genetik faktörler önemli rol oynamaktadır. Şu ana kadar yapılan çalışmalarda genetik sebeplerden kaynaklanan 7000 civarında hastalık tespit edildi ve her geçen gün bunlara yenileri eklenmekte. Sadece son birkaç yıl içinde genomumuzun 12000 değişik noktasında 982 hastalığa ait noktasal mutasyonlar keşfedildi.

Genetik rahatsızlıkların sınıflandırılması

Genetik sebeplerden kaynaklanan rahatsızlıklar üç ana grupta toplanmaktadır.

  1. Kromozomal rahatsızlıklar: Kromozom sayısı veya yapısında meydana gelen değişikliklerden kaynaklananlar. Örnek; Down Sendromu…
  2. Monogenetik rahatsızlıklar: Tek bir gende meydana gelen değişikliklerden kaynaklananlar. Bu değişiklikler belirli bir enzim veya proteinin kayıp ya da hatalı sentezlenmesine sebep olur. Örnek; Talasemi, Hemofili…
  3. Poligenetik rahatsızlıklar: Birçok genden kaynaklananlar. Bir genin veya çevresel faktörlerin birçok genin faliyetini etkilemesi sonuçu ortaya çıkan rahatsızlıklardır. Örnek; Şeker hastalığı, yüksek tansiyon, obezite, arteriyoskleroz, şizofreni, alzheimer, depresyon gibi…

Kolesterolün faydaları, zararları ve APOE geni ile olan ilişkisi.

Kolesterol, vucut için yaşamsal öneme sahip çok önemli bir moleküldür. Hücre zarının önemli bir bileşeni olan kolesterol, membran stabilitesini artırırak hücre zarı içerisine çeşitli proteinlerin, kimyasalların ve iyonların giriş-çıkışına olanak sağlar. Kolesterol vücut için öyle gereklidir ki, bunu şansa bırakmaz ve ihtiyacının neredeyse tamamını kendisi üretir. Başka bir ifadeyle vücut kolesterol ihtiyacının sadece %10’nu gıdalar yoluyla dışardan alırken, geri kalanının tamamını bizzat kendisi üretir.

APOE Geni: 19. kromozom üzerinde APO (Apolipoprotein) diye adlandırılan bir gen bulunmaktadır. Bu genin A,B,C ve E olmak üzere dört önemli formu(Allel) bulunmaktadır. Bu yazıda yüksek kollesterol ve ona bağlı rahatsızlıkları ilgilendiren E formu ele alınacaktır.

APOE formunun görevi nedir:

APOE(ApolipoproteinE), kanda bulunan Apolipopreteinlerden biridir. Yağ metabolizmasında önemli rol oynar ve bu nedenle bu genin mutasyonlu olup olmaması kalp ve damar hastalıklarının ortaya çıkmasında etkilidir.

APOE, ligand özelliğine de bir sahip proteindir . APOE nin bu özelliği, kanda bulunan yağların hücrelerin yüzeyinde bulunan molekül yakalayacı Reseptörlere bağlanmasını ve hücre içerisine alınmasına olanak sağlar. Ayrıca APOE Trigliserid, VLDL, LDL, gibi kötü yağları katalize ederek karaciğere taşır ve orada parçalanmasına olanak sağlar. Bu da yağların damarlarda birikmesinin önüne geçer. APOE geni mutasyon geçirmesi durumunda kolesterol damarlarda birikerek damarların tıkanmasına yani Arteriyoskleroz sebep olur.

APOE geninde meydana gelen mutasyonlar ve sebep olduğu hastalıklar

APOE formunun da mutasyondan kaynaklanan üç önemli Alt-Formu(Alleli) bulunmaktadır. Bunlar sırasıyla APOE2, APOE3 ve APOE4 formlarıdır. Bu formların en önemli özelliği reseptör sayılarının farklı olmasıdır. Kişinin sağlığı bu formlardan hangisine sahip olduğu ile yakından alakalıdır. Çünkü Alt-Formların çeşidi ileTrigliserid, LDL ve VLDL gibi kötü yağların kandan uzaklaştırılması arasında sıkı bir ilişki bulunmaktadır.

  1. APOE2 versiyonu: Genetik bir hastalık olan Tip III hiperlipoproteinemi oluşmasında rol oynar ve Arteriyoskleroz için düşük risk oluşturur. APOE2 formunun toplumda görülme sıklığı  % 6-7
  2. APOE3 versiyonu: En iyi ve en yaygın olan versiyondur. APOE3 formunun toplumda görülme sıklığı % 80 dır.
  3. APOE4 versiyonu ile Arteriyoskleroz ve Alzheimer arasındaki ilişki: APOE4 versiyonu, en kötü olan versiyondur. İnsanların yaklaşık % 7 sinde bu versiyon bulunur. Bu versiyon bir yandan Arteriyoskleroza sebep olurken diğer yandan Alzheimer hastalığı ile bilişsel işlev bozukluklarına da sebep olur. Bunun dışında sinir hücrelerinin gelişimini de yavaşlatır.
  • apoe-genotip1APOE4 ve Kalp Krizi Riski: E4 Alt-Formu insanda altı değişik kombinasyonda bulunur. Örneğin genin iki kopyasının birden vucutta bulunuyor olması E4’ün en kötü kombinasyodur (Hem anneden, hem babadan E4’ün birer kopyasının çocuğa geçmiş olması). Bu gruptakiler kalp krizi konusunda en riskli grubu oluşturmaktadır ve toplumda görülme sıklığı % 4 dür.
  • APOE4 ve Azheimer Riski: APOE 19. kromozom üzerinde bulunan 864 harf uzunluğunda bir gendir. Alzheimer hastalığı 334. pozisyonundaki nükleotidin Adenin(A) yerine Guanin(G) gelmesi ile oluşur

Buna göre;

  • Eğer kişi APOE4 formunun tek kopyasına sahipse, yani anne veya babadan sadece birinden mutasyonlu APOE4 geni alınmışsa bu kişilerin 75 yaşında Alzheimer hastalığına yakalanma riski % 47 dir.
  • Eğer kişi APOE4 formunun çift kopyasına sahipse yani hem anneden hemde babadan mutasyonlu APOE4 geni almışsa bu kişilerin 69 yaşında Alzheimer hastalığına yakalanma riski yaklaşık % 90 dir.
  • Eğer kişi APOE4 formuna hiç sahip değilse bu kişilerin 85 yaşında Alzheimera yakalanma riski sadece % 20 dir

reseptc3b6r11

Mehmet Saltuerk
Dipl. Biologe Mehmet Saltuerk
Institute for Genetics
University of Cologne

 
Referanslar
[1] http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/2791332?dopt=Abstract
[2] http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ana.24135/abstract
[3] http://www.nia.nih.gov/alzheimers/publication/alzheimers-disease-genetics-fact-sheet#apoe

YAZIYI PAYLAŞ


YORUMUNUZ VAR MI?

avatar
Araç çubuğuna atla