Zihinsel engellilik ve başlıca nedenleri

Yazan Dr. Yildirim Bayezit DELDAL
28 Nisan 2016   |    6 Mart 2018   |   Kategori: Bilimsel Makaleler, Üye Yazıları Print

cocuk nöroloji kongresi

Sağlık hizmetlerinin temel amaçlarından biride sağlığı tehdit eden etkenlerle etkin mücadeledir. İnsan vücudunda yaşanan sağlık sorunlarının tedavi edilmesi çok önemlidir. Zihinsel engellilik, her toplumda çeşitli nedenlere bağlı olarak ortaya çıkan bir sağlık sorunudur. Dünyada ve ülkemizde engellilerin sağlık sorunları bulunmaktadır. Bu sorunların başında ülkelerin ekonomik alt yapısının yetersiz olması, sağlık hizmetleri sunum eksikliği, eğitim yetersizliği, toplumların konu ile ilgili tutum ve davranışları, hükümetlerin zihinsel engelli vatandaşlarına yönelik çalışmalarının eksik olması, engellilerin sağlık kuruluşlarından faydalanırken mağdur olmalarına neden olmaktadır.

ENGELLİ TÜRLERİ

Ülkemizde çeşitli engelli türleri bulunmaktadır. Genel olarak bunlar; görme engelli, zihinsel engelli, fiziksel engelli (ortopedik), işitme engelli, dil ve konuşma engelli, süreğen hastalıklar diye sıralayabiliriz. Türkiye’deki engelli sayısından illere göre dağılımına, engel türlerine ve bunların sayılarına, cinslere, eğitime, istihdama, engellilik nedenlerine göre çıkarılan istatistikî bilgilere ilişkin açıklamalar aşağıda gösterilmiştir.

2012 yılında Türkiye’de engelli durumu; Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı bünyesinde bulunan Ulusal Engelliler Veritabanı (ÖZVERİ) kamu kurum ve kuruluşlarına çeşitli nedenlerden başvurmuş engelli vatandaşların verilerinin toplanmasıyla oluşmuştur. Engelli raporu olan bireylerin illere göre dağılımları, tablo 1 de gösterilmiştir:

İl Toplam II Toplam İl Toplam
Adana 46.788 Edirne 7.621 Malatya 17.737
Adıyaman 20.599 Elazığ 14.300 Manisa 33.311
Afyonkarahısar 14.463 Erzincan 7.148 Mardin 17.144
Ağrı 6.562 Erzurum 16.156 Mersin 39.376
Aksaray 8.995 Eskişehir 16.823 Muğla 15.963
Amasya 6.450 Gaziantep 28.746 Muş 8.278
Ankara 90.707 Giresun 12.884 Nevşehir 8.494
Antalya 38.660 Gümüşhane 3.402 Niğde 11.136
Ardahan 2.975 Hakkari 3.541 Ordu 22.866
Artvin 6.787 Hatay 32.819 Osmaniye 10.154
Aydın 29.688 Iğdır 4.455 Rize 9.274
Balıkesir 21.582 Isparta 9.085 Sakarya 17.129
Bartın 6.571 İstanbul 177.818 Samsun 38.639
Batman 15.246 İzmir 98.564 Siirt 5.808

 

Türkiye de toplam 1.559.222 engelli vatandaş bulunmaktadır.
Engellilerin engel grubuna göre gösterimi tablo 2 de belirtilmiştir.

 

Engel Grubu Kişi Sayısı
Görme 216.077
İşitme 156.573
Dil ve Konuşma 37.494
Ortopedik 321.895
Zihinsel 482.361
Ruhsal ve Duygusal 176.475
Süreğen Hastalıklar 808.335

 

Cinsiyete göre engelli sayısı 2012 yılı Ulusal Engelliler veri tabanına göre; kadınlarda 672.172 olarak gözükürken erkek engelli sayısı 887.041 olarak bulunmuştur. Devlet Personel Başkanlığı resmi internet sitesinden alınan verilere göre, 2011 yılı Ağustos ayı itibari ile kamu kurumlarında engelli kontenjanında istihdam edilen 20.829 engelli memur bulunmaktadır.

  • 2012 yılı ÖMSS yerleştirme sonuçlarına gösteriyor ki, 2174 ortaöğretim, 1093 ön lisans, 999 lisans mezunu kamu kurumlarında kadrolara yerleştirilmiştir.
  • Milli Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim ve Rehberlik Danışma Hizmetleri

Genel Müdürlüğün verilerine göre (2011-2012) öğretim yılında özel eğitim okullarında, özel eğitim sınıflarında ve kaynaştırma sınıflarında öğrenim gören öğrenci sayıları aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.

      Öğrenci Sayısı
Öğretim Yılı Okul Sayısı Öğretmen Sayısı Özel Eğitim Okullarında Özel Eğitim Sınıflarında Kaynaştırma Eğitimde Toplam
2011-2012 814 7.607 42.896 20.968 148.753 212.617

 

Tablo 3. Kaynaştırma eğitimi alan öğrenci sayısı yukarıda belirtilmiştir. 

ZİHİNSEL ENGELLİLER

Zekâ geriliği (Mental Retardasyon) Bu bireylerin zekasında problem var diyebilmek için kişilere QI testi uygulanmaktadır. Yapılan QI testinde 70 ve altı çıkmışsa genel olarak o bireylerde zeka geriliği bulunmaktadır diyebiliriz.

Normal bir insanın zekâsı Qı testi üçlümü sonrası 100 ve üstü olarak kabul edilmektedir. Günümüzde zeka geriliğinin %75 kısmı tam olarak bilinmemekle birlikte çeşitli sebeplerden dolayı doğuştan ya da sonradan zeka geriliği oluşmaktadır.

Zekâ geriliğinin başlıca sebepleri;

  • Genetik (kalıtsal) faktörler
  • Kromozom sayısının fazlalığı
  • Erken doğum
  • Annenin gebeyken kullandığı ilaçlar
  • Gebeyken maruz kalınan radyasyon, kuşun, cıva zehirlenmesi
  • Hamilelik sırasında kapılan çeşitli bakteriler, hastalıklar.
  • Bebeğin doğum anında biyolojik olarak meydana gelen kazalar (oksijensiz kalması)
  • Sonradan oluşan kazalar, ağır travmalar, ciddi beyin hasarları
  • Ağır sarılık vakaları
  • Gebelik sırasında uyuşturucu madde kullanımı (eroin, kokain, çeşitli uyuşturan madde kullanımı)
  • Akraba Evlilikleri
  • Bebeğin doğumdan önce veya sonra vücudunun ani ve şiddetli ateşe maruz kalması ve yüksek basınç
  • Annenin gebelik sırasında kızamıkçık geçirmesi, enfeksiyon kapması.

Zihinsel engelli bireylerin her türlü öğrenme becerilerini düşüren yâda engelleyen başlıca sebepler; dikkat eksikliği, anlama, algılama, konuşma yetersizlikleri, belleklerinin hasarlı olmasıdır. Zihinsel engelli bireyler için özel rehabilitasyon eğitim merkezleri ve devlete bağlı özel eğitim sınıfları ile kaynaştırma sınıfları bu kişilerin eğitim ve öğretim aldığı başlıca yerlerdir. Zihinsel engelli bireyler geç öğrendiklerinden eğitimleri esnasında öğrenecekleri konuları öğretmen eşliğinde sürekli tekrar ederek evde de ailesinin desteğiyle aldıkları eğitimi pekiştirebilirler.

Zihinsel engelli aileler, çocuklarına zihinsel engelli tanısı koyulduğunda ilk olarak benimsememe, sorgulama, dışlama, kabul edememe ve engelli çocuğu aile içinde her şeyden soyutlamaya kadar giden birtakım davranışlar gerçekleştirebilirler.

Böyle durumlarda ailelere psikolojik desteğin yanında tam donanımlı bir uzmanın çocukları hakkında eğitsel, sağlık ve psikolojik tanı ve değerlendirmesinin yapılması ilgililere anlatılması bilgilenen ebeveynin çocuğun durumuna göre davranması sağlanabilir. Zihinsel engelli bireyler kendi içinde dört gruba ayrılırlar bunlar; hafif, orta. ağır, şiddetli zihinsel engelli. Kısaca engelli türlerini guruplarına göre tanıyalım. 

1. Hafif zihinsel engelli

Zeka geriliği olan kişilerin çoğunun IQ seviyeleri 55 ile 69 aralığındadır. Bu bireylerin eğitim ve iş hayatı da sınırlıdır.İş hayatlarında devletin açtığı engelli kadrosunda memur olabilmektedirler ayrıca çeşitli mesleklerde de çalışabilirler (aşçılık, terzilik, marangoz, temizlik işleri, bağ  ve bahçe işleri, berberlik) Eğim alanında okuma ve yazma becerilerini kazanır, matematik becerileri sınırlı olarak öğrenirler.

Hafif engelli kişilere sosyal hayatta destek olunması topluma kazanılması sayesinde bu bireyler daha kaliteli bir yaşam sürebilmektedirler. Her türlü ihtiyaçlarını kendileri karşılayabilirler, beslenme, öz bakım, iletişim, seyahat bağımsız olarak yapabilmektedirler. Hafif zihinsel engelliler ile eğitim ve öğretim yapılabilmektedir. Yapılan bu eğitimlerde akranlarına akademik olarak yaklaşmaktadır.

Fiziksel olarak herhangi bir farkları olmadığı gibi bazı zihinsel engelli bireyler spor alanında üstün başarılar elde etmektedir örneğin; çeşitli atletizim sporlarında, cirit atma, gülle atma, yüzme gibi başarılı olabilmektedirler.

2. Orta derece zihinsel engelli

Bu kişilerin zekâ seviyeleri 40 ile 54 arasındadır. Özürlü olarak kabul edilen bu bireylerin konuşma ve yazma becerilerinde zorluklar görülebilmektedir. Okuma, yazma ve matematik becerilerini çok az bir kısmı öğrenir. Evde bazı basit görevleri yerine getirebilirler, beslenmeyi zorda olsa öğrenirler, ailelerine bağlı yaşarlar tek başlarına hareket edemezler, karar veremezler, sosyal yönden çok gelişemezler, bazıları içine kapanık olur. Daha fazla sağlık problemi yaşarlar. Bu kişiler akademik olarak birçok kavramı ve işlemi öğrenemeseler de eğitilebilirler.

Bu bireylere iyi bir destek eğitimi ile hayata dair birçok şeyin farkına varması öğretilebilir. Zamanla yaşları ilerledikçe kavramaları ve anlamaları daha çok pekişecektir. Bu kişilere dikkat edilmez ise suç işleme eğilimi gösterebilmektedirler. Suç işleseler bile ceza almamaktadırlar.

3. Ağır derece zihinsel engelli

Bu bireyler tam olarak zihinsel özürlüdürler. IQ seviyeleri 20 ile 39 arasındadır. Hiç bir şekilde tek başına seyahat edemezler ve yalnız yaşayamazlar. Doğum öncesi veya doğumdan kısa bir süre sonra teşhisleri koyulabilir. Motor becerileri çok azdır. Birtakım basit kazanımları, uzun yıllar emek ve çabayla öğretilebilir. Okuma, yazma ve matematik öğrenemezler. Yemek yeme, üstünü giyinme, yıkanma becerileri yardım ile öğretilebilir. Hiçbir şekilde suç ehliyetleri bulunmamaktadır.

Günlük, rutin işleri öğretme ve taklit yoluyla edinebilirler. Sosyal yönden gelişmemişlerdir. Özel rehabilitasyon merkezlerinden destek eğitimi alırlar. İlaç kullanmaktadırlar. 

4. Şiddetli zihinsel engellilik

Şiddetli zihinsel engelli (çok ağır) zekâ seviyeleri 0 ile 24 IQ sahiptirler. Hiç bir ceza ehliyetleri yoktur. Tıbbi tanıları genellikle doğumda teşhis edilir. Doğduklarında yoğun bakımda gözlem altında tutulurlar. Çok fazla sağlık sorunları bulunmaktadır. Kendilerine bakamazlar, konuşamazlar mutlaka bir kişiye ihtiyaçları vardır.

Şiddetli zihinsel yetersizliği olan bireyler; öğrenemezler, öz bakım becerilerinden de yoksundurlar, gelişimi birçok yönden gen gelir, günlük bakımlarında desteğe ihtiyaç duymaktadırlar, yemek yiyemezler, bazıları yürüyemez, bir kısmında saldırgan davranışlar gözlenebilir. Bu bireyler her zaman gözlem altında tutulmaktadırlar. Sakinleştirici ilaç kullanırlar.

Zihinsel yetersizliği olan çocukların ortak özellikleri, normal akranlarına göre öğrenme süreci zahmetli ve yorucudur bu yüzden geç öğrenirler, öğrenme esnasında sabırlı olunmalıdır, dağınık bir bilinçleri vardır, dikkat dağınıklığı en üst noktadadır. Birçoğu kısa süreli belleğe aldıkları bilgiyi uzun süreli, belleğe depolayamazlar. Akademik hayattaki bilgileri geri olmasına rağmen birçoğu günlük ihtiyaçlarını bağımsız karşılayabilmektedir.

Onlar için en önemli şey öncelikle ihtiyaçlarını karşılayabilme becerilerinin gelişmesi, bağımsız hareket edebilme, tehlikelerden kendini koruyabilme, yürüme, merdiven çıkma, konuşma, derdini anlatma, ellerini yıkıya bilme gibi öz bakım becerilerini kazanmış olmalarıdır. Bu makale tamamen özgün bir araştırmanın sonucudur.

Writer by Yıldırım Bayezit DELDAL-Özgün Makale 2016

KAYNAKÇA
.Yıldırım Bayezit DELDAL,”Zihinsel Engellilik ve Başlıca Nedenleri”, Umut Dergisi/İstanbul, yıl;2016 sayı:7,sayfa;20-21-22
.Yıldırım Bayezit DELDAL, “Zihinsel Engellilerin, Sağlık kuruluşlarında karşılaştıkları sorunlar ve Aileye Ekonomik etkileri. Ailelerin Bilgi, Tutum ve Davranışlarının incelenmesi üzerine bir çalışma”,İSTANBUL Gelişim Üniversitesi Yüksek Lİsans Tezi/2016

YAZIYI PAYLAŞ


YORUMUNUZ VAR MI?

avatar
Araç çubuğuna atla