Öksürük neden olur, nasıl geçer? Öksürüğe iyi gelen tedaviler

Yazan Dr. Muhammet Kaplan
Kategori: Sağlık Sözlüğü, Solunum ve Göğüs Hast, Üye Yazıları Print

Öksürük, solunum yollarını enfeksiyonlardan korur. Bronş ve soluk borusundan toksik maddelerin ve balgamın atılmasını sağlar. Vücudun en önemli mekanik savunma mekanizmasıdır. Akciğer, kalp, sindirim sistemi ve sinir sistemi hastalıklarında meydana gelebildiği gibi sigara içilmesi ve solunum yollarına yabancı cisim kaçması da öksürüğe neden olabilir. Öksürük önemli hastalıkların belirtisi olabilir, bu nedenle doktora danışmadan tedavi edilmemelidir. Öncelikle sebep olan hastalık teşhis ve tedavi edilmelidir. Bazı hastalıklarda çok şiddetli öksürük olabileceğinden doktor kontrolünde öksürük kesici ilaçlar kullanılabilir.

Öksürük nedir?

Solunan hava burundan girip sırayla boğazdan, soluk borusundan, bronşlardan geçerek en sonunda hava keseciklerine ulaşır. Öksürük bu hava yollarını yabancı cisimlerden, mukus (sümük), balgam gibi salgılardan ve zararlı maddelerden korumaya ve temizlemeye yarar. Öksürük vücudun mekanik bir savunma mekanizmasıdır. Bir hastalık değil, bir belirtidir.

Sağlıklı insanlar da öksürebilir. Bazen basit sebeplerle oluşabileceği gibi önemli bir hastalığın habercisi de olabilir. Hastaneye sık başvurma nedenleri arasındadır.

Balgam nedir, neden olur? Balgamın türleri ve tedavisi

Öksürük neden olur?

Öksürük; hızlı bir nefes almanın ardından, göğüs ve diyafram kasları aracılığıyla akciğer içi basıncın artmasıyla birlikte havanın ağızdan patlar şekilde çıkması sonucu meydana gelir. İstemli veya istemsiz şekilde oluşabilir.

Öksürüğe neden olan bazı durumları şunlardır:

  • Solunum yollarına yabancı cisim kaçması veya tahriş edici maddelerin solunması
  • Akciğer, kalp, sindirim sistemi ve sinir sistemi hastalıkları
  • Sigara içmek
  • Hava yollarındaki salgıların atılabilmesi

Öksürüğe neden olan hastalıklar

Zatürre (pnomoni) nedir? Kimlerde görülür? Belirtileri ve tedavisi

Öksürüğü şiddetlendiren faktörler

  • Sigara; nedeniyle mukus üreten bezler büyür ve bu hava yollarında daha fazla salgıya sebep olup öksürüğe neden olabilir ya da var olan öksürüğün şiddetini artırabilir.
  • Alerjen maddeler: Polenler, ev tozu akarları (gözle görülemeyen küçük canlılar) ve ev içi mantarları gibi alerjen maddelere maruziyet öksürüğü şiddetlendirebilir.
  • Çevresel faktörler: Toz, parfüm kokusu, deterjanlar, soğuk hava ve hava kirliliği bazı durumlarda öksürüğü tetikleyebilir.
  • Egzersiz: Özellikle astımlı hastalarda öksürüğü tetikleyebilir.
  • İlaçlar: ACE inhibitörü adı verilen kaptopril, enalapril gibi ilaçlar öksürüğe neden olabildiği gibi öksürük şiddetini de artırabilir.

Grip, nezle ve öksürük

Grip ve nezle; virüslere (rhinovirus, influenza, vb.) bağlı oluşan, üst solunum yollarını tutan hastalıklardır. Boğaz ağrısı, burun akıntısı, hapşırık, kas ağrısı, halsizlik, geniz akıntısı gibi belirtiler vardır, bazen ateş eşlik edebilir. Gripte kas ağrısı ve halsizlik ön planda iken nezlede ise burun akıntısı belirgindir.

Geniz akıntısı, boğazı temizleme hissi, hastalık esnasında meydana gelen iltihap gibi nedenlerle grip ve nezleye bağlı öksürük ortaya çıkar. Öksürük süresi genellikle 3 haftayı geçmez. Kısa süreli (akut) öksürüklerin en sık sebepleridir.

Grip nedir, nasıl geçer? Gribe iyi gelen besinler ve tedavisi

Alerji, astım ve öksürük

Astım, öksürük, nefes darlığı ve hırıltılı nefes alma ile seyreden kronik bir solunum yolu hastalığıdır. Belirtileri ataklar şeklinde görülebilir; ataklar arası şikayetlerin olmadığı dönemler olabilir. Bazı astım hastalarının tek şikayeti öksürüktür ve çoğunlukla kurudur. Nadiren balgamlı olur. Genellikle sabaha karşı daha çok görülen astım öksürüğü ilkbahar ve sonbaharda artabilir.

Alerjiye bağlı astım varsa ev tozu akarı, hamamböceği, polenler, ev içi mantarları gibi alerjen maddeler öksürüğü tetikleyebilir. Alerjiye bağlı rinit oluşursa geniz akıntısı nedeniyle öksürük görülebilir.

Öksürük hangi hastalıkların belirtisi olabilir?

  • Üst solunum yolu enfeksiyonu: Öksürük 3 haftadan kısa sürüyorsa
  • Zatürre, KOAH hastalığının atak dönemi ve kalp yetmezliği: Eğer kısa süreli öksürüklere balgam eşlik ediyorsa
  • Tüberküloz (verem): Öksürük 2 aydan uzun sürüyorsa
  • Akciğer kanseri: Öksürükle beraber yutma güçlüğü, balgamda kan, kilo kaybı gibi durumlar varsa
  • Geniz akıntısı: Öksürük yatar yatmaz başlıyorsa
  • Sol kalp yetmezliği: Öksürük yattıktan birkaç saat sonra ortaya çıkıyorsa
  • Astım: Öksürük sabaha karşı başlıyorsa
  • Mide reflüsü: Yemeklerden sonra veya yatınca artan balgamsız bir öksürük varsa

Astım nedir? Nedenleri, belirtileri, tedavisi ve hastalara öneriler

Öksürük türleri

Öksürüğün süresi, eşlik eden sorunlar, şiddetini artıran ve azaltan sebepler, altta yatan hastalığın tanısını koymak için çok önemlidir. 3 haftanın altında süren öksürüklere akut (kısa süreli), 3-8 hafta süren öksürüklere subakut, 8 haftadan uzun süren öksürüklere kronik öksürük denir.

Kuru öksürük

Balgamın olmadığı öksürüklere kuru öksürük denir. En sık sebepleri arasında sigara kullanımı, geniz akıntısı, mide reflüsü, astım ve ACE inhibitörü grubu ilaçların (kaptopril, ramipril) kullanılması gibi nedenler akla gelir.

Balgamlı öksürük

Balgamın eşlik ettiği öksürük şeklidir. Sağlıklı insanlarda da balgam olabilir. Ancak aşırı miktarda olursa balgamlı öksürük kabul edilir. Öksürüğe balgam eşlik etmesi zatürre, verem, KOAH ve akciğer kanseri belirtisi olabilir.

Balgama ne iyi gelir? Balgam söktürücü şifalı bitkiler ve çaylar

Alerjik öksürük

Alerjik rinit veya astım hastaları alerjenlere maruz kalınca öksürük tetiklenir ve şiddeti artar. En sık maruz kalınan alerjen maddeler; ev tozu akarları, ev içi küf mantarları, kedi köpek alerjenleri ve polenlerdir. Alerjen maddenin etkisi kişiden kişiye değişir. Öksürüğün tedavisi için mutlaka bu alerjenlerden kaçınmak gerekir. Sürekli maruziyet olması öksürüğü daha da kötüleştirir ve şikayetlerin kalıcı hale gelmesine neden olabilir.

Psikolojik öksürük

Psikolojik öksürük tipik olarak boğazı temizleme isteği nedeniyle oluşan havlama sesine benzer bir ses çıkarma şeklindedir. En önemli özelliği uyurken görülmemesidir. Tanısı öksürüğe başka belirti eşlik etmemesi göre değişir. Tüm diğer nedenler dışlandıktan sonra tanı koyulur. Psikoterapi ile tedavi edilebilir.

Nezle nedir, nasıl tedavi edilir? Soğuk algınlığı ve grip arasındaki farklar

Çocuklarda öksürük nedenleri

Sağlıklı çocuklar günde 10-15 kez öksürebilir. Çocuklarda, yetişkinlere göre öksürüğe neden olan bazı hastalıklar farklıdır. Çocuklarda kalıtsal hastalıklara bağlı öksürük daha fazla görülür. Yetişkinlerden farklı olarak 4 hafta üzeri öksürükler kronik olarak kabul edilir.

Kısa süreli öksürüklerin en sık sebebi virüslerden kaynaklanan üst solunum yolu enfeksiyonlarıdır. Öksürüğe parmaklarda çomaklaşma, büyüme gelişme geriliği, göğüs deformitesi, atipik yüz görünümü vb. bulguların eşlik etmesi halinde enfeksiyon dışı hastalıkların erken bulgusu olabilir.

Çocuklarda öksürük nedenleri iyi sorgulanmalı

Ayrıca çocukların yabancı cisimleri nefes borusuna kaçırmış olabileceği mutlaka akılda tutulmalıdır. Yenidoğan döneminden beri devam eden öksürüğe kistik fibrozis gibi kalıtsal hastalıklar veya doğuştan olan hava yolu yapısı bozuklukları sebep olabilir. Uzun süren ve boğulur tarzda olan öksürüğe boğmaca enfeksiyonu neden olabilir.

Çocuklarda öksürük tedavisi

Tedavideki en önemli nokta kısa süreli öksürüğü olan her çocuğa antibiyotik başlanmamasıdır. Aileler bu konuda endişeli olabilir ancak şikayetler en geç 4 hafta içinde düzelir. Soluk alıp verme sıklığının artması, ateş ve başka ek şikayetler olması halinde mutlaka kontrole gidilmelidir. Astım olan çocuklar dışında maske veya ağız yoluyla verilen bronş genişletici ilaçların (bronkodilatörler) öksürüğü iyileştirici etkisi yoktur.

Boğmaca nedir, neden olur? Belirtileri, aşısı ve tedavisi

Alerjik riniti olan çocuklarda mevsimsel olarak artan öksürük varsa burundan verilen steroid tedavileri, ağızdan verilen antialerjik ilaçlar polen sezonu boyunca verilebilir.

Öksürük vücudun bir savunma mekanizması olduğu için öksürük şikayeti olduğunda kesmek için hemen öksürük önleyici ilaçlar kullanılmamalı, öksürüğün neden kaynaklandığı araştırılmalıdır. Çocuklarda öksürüğü önlemek için hiçbir ilaç doktora danışılmadan kullanılmamalıdır.

Çocuklarda solunum yolu enfeksiyonlarından kaynaklanan öksürüğü önlemek için mutlaka aşı programındaki tüm aşılar zamanında yaptırılmalıdır.

Yaşlılarda öksürük

Yaşlılarda solunum kaslarının zayıflaması ve yaşlılığa bağlı değişiklikler sebebiyle öksürük refleksinde azalma olur. Öksürük refleksi azaldığı için solunum yolları mikroplardan etkili bir şekilde temizlenemez. Ayrıca öksürük refleksi etkili çalışamadığı için soluk borusuna yiyecek ve içecek kaçması sık görülmektedir.

Bu yüzden zatürre gibi solunum yolu enfeksiyonlarına daha sık rastlanır ve bu enfeksiyonlar daha ağır seyreder. Yaşlı hastalarda özellikle uzun süreli öksürüklerde akciğer kanseri akla gelmelidir.

Yaşlılarda öksürük tedavisi

Tedavi öksürüğe sebep olan hastalığın tanısı koyulduktan sonra bu hastalığın tedavi edilmesi şeklindedir. Yaşlılarda zatürre ve grip aşıları da enfeksiyonlardan kaynaklanan öksürüklerden korunmak için de mutlaka yaptırılmalıdır. Yaşlılarda ek hastalıklar ve ilaç kullanımı sık olduğu için öksürük tedavisinde kullanılan dikkatli seçilmelidir.

Öksürük için ne zaman doktora gitmeli?

  • Öksürük 3 haftadan fazla sürüyor ve tedaviye rağmen geçmiyorsa
  • Öksürüğe nefes darlığı, kanlı balgam ve göğüs ağrısı eşlik ediyorsa
  • Öksürükle beraber beklenmeyen kilo kaybı, yutma güçlüğü, ses kısıklığı, boyunda şişlik geliştiyse mutlaka doktora başvurulmalıdır.

Öksürük tedavisi

Öksürük bir hastalık değil bir belirti olduğu için tedavi öncesi mutlaka altta yatan hastalığın teşhisi yapılmalıdır. Özellikle uzun süreli öksürükler ciddi hastalıkların habercisi olabilir. Bu yüzden öksürük nedeni belirlenmeden öksürük kesici ilaç kullanılmamalıdır.

Öksürük yaşam kalitesini bozarsa, hastayı yorgun ve uykusuz bırakırsa öksürüğe sebep olan hastalığın teşhisinden sonra uygun ilaçlar doktor önerisiyle kullanılabilir.

Amfizem nedir, neden olur? Belirtileri ve tedavi yöntemleri

Öksürük ilaçları

Akut öksürüğün en sık nedeni virüslere bağlı üst solunum yolu enfeksiyonları sonucu oluşan geniz akıntısıdır. Kendi kendini sınırlayan bu durum doktora müracaat etmeden de destekleyici tedavilerle geçirilebilir.

  • Astım ve KOAH hastalarında öksürük kesici ilaçlar kullanılmamalıdır. Solunum yoluyla alınan kortizon ilaçları ve bronş genişletici ilaçlar kullanılır. Özellikle KOAH hastalarında öksürüğün kesilmesi hastalığın daha da şiddetlenmesine sebep olabilir.
  • Mide reflüsüne bağlı öksürüklerde yaşam şekli ve diyet değişiklikleriyle beraber mide asidini baskılayıcı ilaçlar kullanılabilir.
  • Bakteriyel zatürre gibi enfeksiyonlarda ise öksürük baskılayıcı tedaviden çok, etkene yönelik antibiyotik tedavisi öncelik taşır.
  • İlaçlardan kaynaklanan öksürüklerde ise ilaç kesilip yerine başka bir ilaç başlanabilir.
  • Öksürük baskılayıcı ilaçlar; santral etkili (beyindeki öksürük bölgesine etkili) ve periferik etkili (beyin dışı bölgelerdeki öksürük merkezlerine etkili) olmak üzere 2 grupta toplanabilir.

Santral etkili öksürük kesici ilaçlar

Beyindeki öksürük merkezinin uyarılma eşiğini artırarak öksürüğü keserler. Kodein, dekstrometorfan gibi ilaçlardır. Kodein; morfin türevi bir ilaçtır. Uyku hali, bulantı, kusma ve kabızlık yapabilir. Kodein, 10-20 mg dozlarda 6 saatte bir kullanılabilir. Dekstrometorfan karaciğer hastalığı olanlarda dikkatli kullanılmalıdır. Kodeine göre bağımlılık etkisi azdır.

Periferik etkili öksürük kesici ilaçlar

Solunum yollarındaki öksürüğe hassas bölgelerin duyarlılığını azaltarak etki ederler. Levodropropizin, benzonatat, difenhidramin ve oksolamin gibi ilaçlardır. Benzonatat yutma güçlüğü, baş dönmesi yapabilir. Levodropropizin; morfin türevi ilaçlar gibi sinir sisteminde istenmeyen etkilere neden olmadığından çocuklarda da kullanılabilir. D

ifenhidramin birçok soğuk algınlığı ilacının içerisinde vardır. En önemli yan etkisi uyku yapmasıdır. Bu nedenle şoförlük yapanlar kullanırken dikkat etmelidir.

Palyatif tedavi

Palyatif tedavi esas hastalığı tedavi edici etkisi olmayan fakat hastayı rahatlatmak amaçlı kullanılan tedaviye denilmektedir.

  • Dekonjestanlar: Damarları daraltan ilaçlardır. Efedrin ve pseudoefedrin bu grupta sayılabilir. Nezle, grip ve alerjik rinit hastalarında önerilen bu ilaçlar ağız yoluyla veya direkt burun içine püskürtülerek kullanılabilirler. Dekonjestan ilaçların 5 günden fazla kullanılması sakıncalı olabilir. 1 yaş altındaki çocuklara, gebelere, emzirenlere ve tansiyon hastalarına önerilmez.
  • Antihistaminikler: Alerjik rinit ve nezle hastalarında kullanılabilir. Azelastin, loratadin gibi ilaçlar bu gruptadır.
  • Lokal kortizonlar: İnflamasyonu baskılayıcı ve alerji önleyici etkileri vardır. Budesonid ve mometazon furoat bu gruptadır. Burunda kabuklanma ve hafif kanama gibi yan etkileri olabilir.

Geçmeyen öksürüğe ne iyi gelir?

Geçmeyen öksürüğün altında önemli hastalıklar olabileceğinden dikkatli olunmalıdır. Mutlaka doktora başvurulmalıdır. Astım gibi hastalıklarda öksürüğü tetikleyen alerjen maddelerden uzak durulmalıdır. Ayrıca sigara içmek veya sigara içilen ortamlarda uzun süre bulunmak öksürüğün geçmesini engeller.

Uzun süren öksürük ihmal edilmemeli!

Sigara bırakıldıktan sonra 4 haftaya kadar, ACE inhibitörü ilaçların kullanımı bırakıldıktan sonra 4 haftaya kadar, üst solunum yolu enfeksiyonları sonrası 2-4 haftaya kadar, reflü tedavisine başlandıktan sonra 8-12 haftaya kadar öksürük devam edebilir. Bu nedenle öksürüğe neden olan durumun tedavisi başlanınca öksürüğün hemen geçmemesi konusunda endişe edilmemelidir.

Yapılan bir çalışmada, 2 ay boyunca 4 seansta verilen, konuşma terapi programları, öksürük baskılanması manevraları, vokal hijyen manevraları gibi yaklaşımlar öksürük şiddetini azaltmada etkili bulunmuştur.

Öksürük krizine müdahale

  • Solunum yollarına yabancı cisim kaçması durumunda aniden başlayan şiddetli öksürük krizi olabilir. Bu durum fark edildiğinde yabancı cismin dışarı çıkması için kişinin etkili şekilde öksürmesi teşvik edilir. Tam tıkanıklık olursa kişi öksüremez, öksürük aniden kesilir. Bu durumlarda manevralarla müdahale gerekebilir. İlk olarak sırta iki kürek kemiği arasına 5 defa el ayasıyla vurulur. Cismin çıkmaması durumunda
  • Heimlich manevrası adı verilen yöntem uygulanır: Bir el yumruk yapılır, hastanın arkasına geçilip iki el birleştirilip kaburgaların iman tahtasıyla birleştiği yere içeri ve yukarı doğru 5 kez bası yapılır. Cisim çıkana kadar bu manevralar dönüşümlü yapılır. Bu manevralar bilen bir kişi tarafından uygulanmalıdır.

KOAH, bronşektazi ve zatürre gibi balgamlı hastalıklardan kaynaklı öksürüklere müdahale edilmemelidir. Vücut, öksürükle balgamı ve zararlı maddeleri atmaya çalışır. Müdahale edilerek öksürük kesildiğinde bakterilerin aşırı şekilde çoğalmasına neden olunabilir.

Öksürük nöbetlerine ne iyi gelir?

  • Su içmek: Öksürük nöbetlerinin devam etmemesi için soluk borusuna kaçırmadan su içilmesi kişiyi rahatlatabilir. Su; solunum yollarındaki balgamın çözülerek vücuttan atılmasına yardımcı olarak öksürüğü azaltabilir.
  • Ilık duş: Kısa süreli ılık duş almak öksürük nöbetlerine iyi gelebilir. Şiddetli öksürükler bayılmaya ve baş dönmesine sebep olabileceğinden dikkatli olunmalıdır.

Şiddetli öksürüğü hafifleten pratik yöntemler

  • Yaşadığınız ortamı sık sık havalandırın.
  • Ortamın havasının kuru olması öksürüğü şiddetlendirebilir, ev ortamınızı nemlendirin. Kış mevsiminde kaloriferler odanın havasını kurutabilir.
  • Polen döneminde camları kapalı tutun. Polene maruziyetinizi en aza indirin.
  • Öksürüğünüzü şiddetlendirdiğini hissettiğiniz her durumdan (parfüm kokusu, sigara dumanı, hava kirliliği) uzak durun.

Öksürüğe iyi gelen şifalı bitkiler ve çaylar

Öksürük bazen önemli hastalıkların habercisi olabileceğinden öksürüğü kesmeye çalışmadan önce mutlaka doktora gidin. Doktora danışmadan herhangi bir bitkisel ilaç kullanmayın.

  • Nane: Naneye kokusunu ve tadını veren mentol, zayıf lokal (bölgesel) anestezik ve deri yüzeyinde soğutucu etkiye sahiptir. Yutaktaki tahrişi azaltarak öksürüğü rahatlatır. Bu nedenle nane öksürük ilaçlarının içeriğine eklenmektedir. Kaynayan suyun içine atılıp buharı solunarak veya çayı yapılıp içilerek kullanılabilir. 3-4 damla nane yağı 150 ml sıcak suyun içine katılıp, oluşan buhar derin bir nefesle içe çekilerek kullanılabilir.

Nanenin faydaları nelerdir? Nane limon neye iyi gelir, nasıl yapılır?

  • Bal: Bal sıcak süt içine katılarak kullanıldığında kuru öksürüğe ve uzun süren öksürükten kaynaklanan göğüs ağrısına fayda edebilir. 1 çay kaşığı bal aç karnına tüketilerek içeriğindeki ağrı kesici özellikteki maddelerin etkisinden yararlanılabilir. Yapılan bir çalışmada 2 yaşından büyük çocuklara gece yatmadan önce 2 çay kaşığı bal yedirilmesinin gece öksürüklerini azalttığı görülmüştür. Fakat 1 yaş altı çocuklara kesinlikle bal yedirilmemelidir.

Zencefil hangi hastalıklara iyi gelir? Faydaları nelerdir?

  • Zencefil: Taze zencefil ezilip suda kaynatılarak günde 2-3 kez içilebilir. Limon veya balla birlikte kullanılabilir. Taze zencefil çiğnenerek de tüketilebilir.
  • Ananas: Ananas meyvesi ya da suyu içerdiği bromelain maddesi sayesinde öksürüğü baskılayabilir, öksürüğe sebep olan balgamı çözücü etkisi de vardır. Sadece bromelain içeren takviye edici haplar da vardır. Ancak bu haplar çocuklarda, kan sulandırıcı ilaç ya da amoksisilin gibi antibiyotikleri kullanan yetişkinlerde kullanılmamalıdır.

Ananasın faydaları nelerdir? Ananas diyeti ve detoksu

Öksürüğe iyi gelen pratik öneriler

  • Öksürüğün nedeni belirlendikten sonra tedavi planına mutlaka uyun.
  • Bol sıvı tüketin. En iyi balgam sökücü sudur.
  • Yaşadığınız ortamı nemlendirin ve havalandırın.
  • Hasta kişilerden uzak durun.
  • Ellerinizi sık sık yıkayın.
  • Sigarayı bırakın.
  • Reflünüz varsa uyurken başınızı yüksekte tutun. Ayrıca Bknz: >>> Cough

Kaynaklar ve Referanslar:

1- What causes coughs, 2- Cough Symptoms,

YAZIYI PAYLAŞ


Araç çubuğuna atla