D vitamini neye yarar, hangi besinlerde bulunur? Faydaları ve eksikliği

Kategori: Sağlık Sözlüğü, Vitaminler Print

D vitamini, güneşe maruz kaldığında vücudunuz tarafından doğal olarak üretildiği için güneş ışığı vitamini olarak da bilinir. En hayati işlevi, kalsiyum ve fosfor emilimini düzenlemek, bağışıklık sistemi işleyişini kolaylaştırmaktır. D vitaminini yeterli almak; kemiklerin ve dişlerin korunması, vücudun kanser, diyabet, osteoporoz, multipl skleroz gibi hastalıklara karşı direnç kazanması açısından önemlidir. D vitamininin eksikliği, çocuklarda raşitizm gibi kemik deformasyonlarına, yetişkinlerde kemik ağrısı ve kas güçsüzlüğüne neden olabilir. Güneş ışığının yetersiz olduğu durumlarda, kanda yeterli D vitamini seviyesini sağlamak için, belirli yiyeceklerin yanında vitamin takviyeleri gerekebilir. Ancak takviyelerin kontrolsüz kullanımı D vitamini ve kalsiyum seviyesini yükselterek zehirlenmeye yol açabilir. D vitamini açısından zengin gıdalar arasında yumurta sarısı, yağlı balıklar ve karaciğer bulunur.

D vitamini nedir?

D vitamini aslında vitamin değil, hormon olarak kabul edilir. D vitamininin hormonal olarak aktif formu kalsitriol, vücuttaki diğer hormonlarla (östrojen, kortizol, testosteron) benzerlik gösterir; organ ve dokuların birçoğunun D vitamin için reseptörleri vardır. Vitaminler vücudun üretemediği, gıdalardan alınan besinlerdir. D vitamini, güneş ışığı sayesinde vücudumuzda sentezlenir.

Yağda çözünen dört vitaminden biridir (A, D, E, K) ve vücutta uzun süre kalabilir. D2 ve D3 olarak iki şekli vardır: Ergokalsiferol olarak bilinen D2 vitamini, takviyeli gıdalar, bitkisel gıdalar ve vitamin takviyelerinden gelir. Kolekalsiferol denen D3 vitamini, takviyeli gıdalar, hayvansal gıdalar ve vitamin takviyelerinden alınır, ultraviyole ışınları etkisiyle deride sentez edilebilir. Ciltte sentezlenen veya gıdayla alınan D vitamini biyolojik olarak etkisizdir. Karaciğer ve böbrekteki çeşitli reaksiyonlardan sonra aktif hale gelir. İnsanlar D vitaminini genel olarak 3-4 ay yetecek kadar depolayabilmektedir.

A Vitamini nedir? Hangi besinlerde bulunur? Faydaları ve eksikliği

D vitamini neye yarar?

D vitamini, vücuttaki çeşitli sistemlerde ve 200’den fazla gen üzerinde güçlü etkileri olan önemli bir vitamindir. Vücudunuzun kalsiyumu emmesini ve kemiklerinizin sağlıklı büyümesini desteklemeye yarar. Eksikliği çocuklarda kemiklerin sertleşmemesine ve kolay kırılmasına, yetişkinlerde ise şekilsiz kemiklere (osteomalazi) sebep olur.

Diğer önemli vücut fonksiyonları için de D vitamini gerekir. Bağışıklık sistemini ve nöromüsküler (kas ve sinir) sistemi düzenlemeye yardımcı olur. Ayrıca insan hücrelerinin yaşam döngüsünde önemli rol oynar.

D vitamini

D Vitamini pek çok hastalığa karşı koruyucudur

D vitamini faydaları

Hastalıklara karşı korur

Bağışıklık sistemini güçlü tutarak, hastalığa neden olan virüs ve bakterilerle savaşabilir. Lupus, fibromiyalji, tiroid, inflamatuvar bağırsak hastalığı, metabolik sendrom, romatoid artrit, Crohn hastalığı, böbrek hastalıkları, multipl skleroz gibi kronik hastalıkların yanı sıra; grip, tüberküloz gibi bulaşıcı hastalık riskini azaltmaya yardımcıdır.

Depresyonu azaltır

Ruh halini düzenlemede, kronik yorgunluk, anksiyete ve depresyonu önlemede önemli rol oynayabilmektedir.

Kilo vermeye yardımcıdır

Araştırmalar ekstra kalsiyum ve D vitamininin iştahı bastırıcı bir etkiye sahip olduğunu göstermektedir.

Kemik sağlığını korur

Kemiğin yapı taşı olan kalsiyumun düzenlenmesinde etkilidir; bağırsaklardan kalsiyumu emmek ve böbrekler yoluyla atılan kalsiyumu geri almak için gereklidir. Kas ve kemik hastalıklarını önleyebilmekte ve tedavi edebilmektedir.

Solunum enfeksiyonlarını azaltır

D vitamini seviyeleri düşük olan çocuklar ve yetişkinler astım, alerjik hastalıklar, soğuk algınlığı veya üst solunum yolu enfeksiyonları için daha yüksek risk altındadırlar.

Diyabet riskini azaltır

İnsülin seviyelerini düzenleyerek diyabet yönetimine yardımcı olur. Araştırmalarda D vitamininin seviyeleri, kan şekeri ve azalan insülin direnci ile ilişkili bulunmuştur.

Sağlıklı hamilelik için gereklidir

D vitamini eksik olan hamilelerde preeklampsi gelişme riski ve sezaryen ihtiyacı daha fazladır.

Kanseri önlemede etkilidir

Hücreler arasındaki iletişimi düzenlemeye yardımcıdır. Araştırmalar kalsitriolün, kanser hücresi ölümünü artırarak, hücre çoğalmasını ve kanserin ilerlemesini azaltabileceğini göstermektedir. Özellikle kolon, prostat, pankreas ve meme kanserlerinin önlenmesinde ve tedavisinde önemli rol oynayabilmektedir.

K vitamini nedir? Hangi besinlerde bulunur? Faydaları ve eksikliği

Kalp hastalığı riskini azaltır

Kan basıncı kontrolünde ve arter hasarını önlemede etkilidir. D vitamininin eksikliği hipertansiyon, hiperlipidemi, miyokard enfarktüsü, kalp yetmezliği ve felç ile ilişkilidir.

Bilişsel bozuklukları önler

Beynin gelişiminde ve fonksiyonlarının düzenlenmesinde, sağlıklı bir sinir sisteminde önemli rol oynar. Yaşam boyunca yeterli düzeyde D vitamininin muhafaza edilmesi, yaşa bağlı nörolojik rahatsızlıkların önlenmesine yardımcıdır. Parkinson, Alzheimer, demans ve bilişsel gerileme olan yaşlılarda D vitamini eksikliği yaygındır.

İltihabı azaltır

Araştırmalar, artan D vitamini seviyeleriyle birlikte, iltihabın işareti olan C-reaktif protein seviyelerinde azalma olduğunu göstermiştir.

Cilt sağlığını korur

Bu vitamin derinin fonksiyonunu etkilemekte; sedef ve egzama gibi deri hastalıklarının tedavisinde yardımcı olmaktadır.

Araştırmalar, birçok hastalıkla coğrafi konum arasında ilişki olduğunu göstermektedir: Güneşin UV-B ışınlarının zayıf olduğu yüksek enlemlerde D vitamininin düşük düzeyleri nedeniyle, multipl skleroz veya kolon kanserine yakalanma riski, ekvatora yakın yaşayanlardan daha yüksektir. Ekvatora yakın yaşayan ve sık güneşe maruz kalanlar, yeterli miktarda D vitamini ürettiklerinden, bazı hastalıklara yakalanma ihtimali daha düşüktür.

D vitamini hangi gıdalarda bulunur?

Az miktarda gıda doğal olarak bu vitamini içerir. Bu nedenle, bazı gıdalara D vitamini eklenerek takviye yapılır.

D vitamini açısından zengin gıdalar:

  • Somon, sardalya, ringa, kılıç, ton, uskumru gibi yağlı balıklar
  • Sığır karaciğeri
  • Yumurta sarısı
  • Karides
  • Tavuk
  • Kırmızı et
  • Doğada güneş gören mantarlar

D vitamini takviyeli gıdalar:

  • Süt
  • Tahıl
  • Yoğurt, peynir gibi süt ürünleri
  • Portakal suyu
  • Kahvaltılık gevrekler
  • Margarin
  • Soya içecekleri

Yeterli D vitamini almak için ne yapmak gerekir?

D vitaminini üç şekilde alabiliriz: Güneşten, gıdalardan ve takviyelerden. İhtiyacımız olan D vitamininin yalnızca %20’sini gıdalardan, %80’lik kısmını güneş ışığından karşılıyoruz. Nisan ayından Ekim ayı sonuna kadar, ihtiyaç duyulan tüm D vitaminini güneş ışığından almak mümkündür. Güneşe çıkamıyorsanız, yeterli almanın en iyi yolu uzman kontrolünde takviye almaktır. İhtiyacınız olan miktar yaşınıza bağlıdır.

D vitamini alımı iki şekilde ölçülebilir: Mikrogramlarda (mcg) ve uluslararası birimlerde (IU).

Önerilen günlük ortalama miktarlar:

  • 0-12 ay bebekler: 400 IU
  • 1-18 yaş arası çocuklar: 600 IU
  • 18-70 yaş arası yetişkinler: 600 IU
  • 70 yaş üstü yetişkinler: 800 IU
  • Hamile ve emziren kadınlar: 600 IU

Kandaki D vitamininin düzeyinin 30 ng/mL’nin üzerinde tutulabilmesi için günlük alım bebeklerde ortalama 1000 IU, diğer gruplarda 1500-2000 IU civarına çıkabilmektedir.

Doğal D vitamini kaynakları

Başlıca doğal D vitamini kaynağı güneştir. Güneşe bağlı olarak derinin bu vitamini sentezlemesi ekvatordan uzaklığa, mevsime, saate, derinin rengine, kiloya, yaşa, güneş kremlerine, hava kirliliğine göre değişmektedir. Güneşten yeterli D vitaminini elde etmek için; her gün saat 10:00 -15:00 arası, kol ve bacaklar açık halde güneş kremi kullanmadan, 15-20 dakika güneş altında kalmalıdır. Koyu tenliler biraz daha uzun süre kalabilir. Daha uzun güneşte kalmak için koruyucu önlemler alınmalıdır; çok fazla güneşe maruz kalmak cilt yaşlanmasına ve cilt kanserine neden olabilir.

D vitamini, bitkisel besinlerden D2, hayvansal besinlerden D3 şeklinde gıdalardan da alınabilir. Magnezyum, A ve K vitamini, D vitamininin emilimini kolaylaştırdığı için beslenmeye kuruyemiş, ıspanak, Brüksel lahanası, kuşkonmaz, havuç, bal kabağı, kuru kayısı gibi vitamin ve mineraller açısından zengin kaynaklar da eklenmelidir.

D vitamini içeren meyveler

Havuç, kuşburnu, muz, üzüm, karpuz, çilek, kivi, şeftali, kavun, kayısı, ahududu ve böğürtlen.

D vitamini testi

D vitamini eksikliği basit bir kan testiyle teşhis edilebilmektedir. Bu test, kanınızdaki 25 (OH) D seviyesini ölçer ( D2 ve D3 kan dolaşımında 25 (OH) D olarak bilinen D vitamini formuna dönüştürülür). Anormal seviyeler kemik hastalıkları, beslenme sorunları, organ hasarı gibi tıbbi durumları gösterebilir.

D vitamini eksikliği nedir?

D vitamini eksikliği, sağlıklı kalmak için yeterli D vitaminini alamadığınız anlamına gelir ve olması gereken seviyenin 20 ng/mL’nin altında olması demektir. 21-29 ng/mL arası D vitamini yetersizliği olarak kabul edilir.

D vitamini eksikliği nedenleri

  • Hava kirliliği
  • Güneş koruyucu kullanmak (Koruma faktörü 30 olan bir güneş koruyucu, vücudun vitaminleri %95 oranında sentezleme yeteneğini azaltabilir).
  • Kapalı alanda fazla zaman geçirmek
  • Güneşten doğrudan faydalanmamak
  • Yiyeceklerden yeterince D vitamini almamak
  • Karaciğer veya böbreklerin iyi çalışmaması
  • Düzensiz uyku

D vitamini eksikliği kanserden MS’e kadar birçok hastalığı tetikliyor

D vitamini eksikliği risk grupları

  • Yaşlılar
  • Sadece anne sütüyle beslenen bebekler
  • Koyu tenli olanlar
  • Böbrek, karaciğer, Crohn ve çölyak hastalığı olanlar
  • Aşırı kilolu olanlar
  • Gastrik bypass ameliyatı geçirenler
  • Hiperparatiroidizmi olanlar
  • Kolesterol, epilepsi, mantar, kortizon ve AIDS ilaçları kullananlar

D vitamini eksikliği belirtileri

  • Yorgunluk
  • Kemik ve kas ağrısı
  • Özellikle bacaklarda, sırtta, pelviste ve kalçada ağrı
  • Daha sık hastalanmak
  • Depresyon
  • Yaraların yavaş iyileşmesi
  • Saç dökülmesi
  • Kemik kaybı
  • Kırıklar

D vitamini eksikliğinde görülen hastalıklar

  • Şişmanlık
  • Hipertansiyon
  • Depresyon
  • Fibromiyalji
  • Kronik yorgunluk sendromu
  • Alzheimer
  • Meme, prostat ve kolon kanserleri
  • Kemik kaybı (osteoporoz, osteopeni, osteomalazi)
  • Miyopati
  • Raşitizm
  • Multipl skleroz ve diyabet gibi otoimmün hastalıklar

D vitamini eksikliği saç dökülmesi

Alopesi areata, baş ve vücuttan ciddi saç dökülmesiyle karakterize otoimmün bir hastalıktır. Saç dökülmesi genellikle stresle ilişkilendirilir, ancak hastalık veya besin eksikliğinin sonucu da olabilir. Düşük vitamin D seviyeleri hastalığın gelişimi için risk faktörüdür. Bir araştırmada, vitamin D reseptörlerinde sorun olan bir hastada vitaminlerin sentetik formunun topikal uygulamasının saç kaybını tedavi ettiği görülmüştür.

D vitamini eksikliği tedavisi

Vitamin D eksikliği ve yetersizliği yaygın görülen küresel bir sorundur. Bu ihtiyacımızı karşılayan güneş ışığı, D vitamini içeren besinlerin aktifleşebilmesi açısından da önemlidir. Güneşten yeterince faydalanılamıyorsa D vitamini için destek tedavisi almak gerekmektedir.

D vitamini replasman tedavisi

Genellikle 8 hafta boyunca haftada 50.000 IU yükleme dozu önerilir, sonrasında günlük 1500-2000 IU idame tedavisine geçilir. Her hasta için genel bir tedavi yoktur, etkileri hastaya göre değişebilir. Düşüklük derecesine göre değişen aralıklarla ama sürekli D vitamini replasmanı alınmalıdır. Kalsiyum, magnezyum, A ve K vitaminlerinin düzeyi ölçülmeden, tedaviye başlanmamalıdır. Üç ayda bir kandaki D vitaminine ve kalsiyum düzeylerine bakılarak yeterli seviyelere ulaşıldığının kontrol edilmesi önerilmektedir.

D vitamini ilaçları

D vitamininin 50.000 IU’lik damla formu, 300.000 IU’lik ampul formu, genelde 1000 IU’lik hap formları ve sprey formları mevcuttur.

D vitamini hapı

Yeterince vitamin D üretemediğimiz durumlarda, haplar, vücut bağışıklığının desteklenmesine katkı sağlamak üzere D vitamini eksikliğini gidermeye yardımcı takviye ilaçlardır. Kemik erimesi tedavisinde destek sağlar. Dozu ve kullanım süresi kişinin yaşına, ihtiyacına göre değişiklikler gösterir. Genellikle günlük maksimum 1000 IU doza sahip piyasadaki ilaçlar orta derecede düşüklüklerin tedavisinde yardımcıdır.

D vitamini damlaları

D vitamini yağda eriyen bir madde olduğu için, damlasının ekmek gibi katı yiyeceklere damlatılıp yenmesi önerilir veya direkt ağza damlatılarak da kullanılabilir. Suya dökülmemelidir, çünkü bardağa yapışır. Genellikle günlük idame tedavilerinde etkilidir.

E vitamini, hangi besinlerde bulunur? Faydaları ve eksikliği

Anne sütü ile beslenen bebeklere kemik gelişimi için günde 400 IU oral D vitamini takviyesi alınması önerilmektedir; özellikle bebekler için yapılan damlalar mevcuttur, besin maddelerine karıştırılarak uygulanabilir.

D vitamini iğnesi

D vitamini ampul; sindirim kanalındaki emilim bozukluğuna bağlı D vitamini eksikliğinin önlenmesi ve tedavisinde kullanılır. Ampul formları çok yüksek düzeyde (300.000 ünite D3) D vitamini içerdiğinden, şiddetli bir eksiklik durumunda, yeterli ve dengeli beslenmesine rağmen D vitamini eksikliği düşük olanlara önerilir. Kemiklerde mineral azalmasına bağlı oluşan osteomalazide, raşitizmde, kemik erimesi tedavisinde ve hiperparatiroidizm tedavisinde 6-12 hafta boyunca, haftada bir 300.000 IU verilir.

Doktorun tavsiyesine ve hastanın tercihine göre oral veya iğne olarak kullanılır ancak, bağırsak problemi olanlarda, kalsiyum emilimi bozukluğunda emilimin daha kolay olması için adaleye enjekte edilir. Oral yoldan alınacaksa; bir peçete yardımıyla ampul kırılarak ekmeğe veya başka gıdalara damlatılabilir, az miktarda zeytinyağı veya süte karıştırılabilir. D vitamini ampul yağ içerikli olduğu için suya dökülünce bardak kenarlarına yapışır.

D vitamini yüksekliği nedir?

Yüksek dozda D vitamini takviyesinin uzun süreli kullanımı hipervitaminoz D olarak bilinen D vitamini zehirlenmesine yol açabilir. Belirtileri baş ağrısı, mide bulantısı, kusma, iştahsızlık, ağız kuruluğu, metalik tat, kabızlık, halsizlik ve kilo kaybıdır. Aşırı güneşe maruz kalma, D vitamini zehirlenmesine neden olmaz çünkü vücut ürettiği vitamin miktarını sınırlar.

D vitamini yüksekliğinin zararları

Aşırı D vitamini, kandaki kalsiyum seviyesinin çok fazla yükselmesine neden olur. Hiperkalsemi denilen bu durum, organ ve damarlarda kireçlenmeye neden olarak böbrek taşına ve kalp krizine neden olabilir.


Kaynaklar ve Referanslar: 1- Benefits of Vitamin D, 2- What is vitamin D?, 3- Sources of vitamin D

YAZIYI PAYLAŞ


Araç çubuğuna atla